سخنرانی لطیف پدرام ( کامل، با ماجرای اخلال)

زنده گیــنـامـــۀ مسعود بزرگ ( رح )

سخنان آموزنده از مسعود بزرگ(رح)

فرهنگی

نوشته شده توسط احمد شاه کاملزاده
اخبار
نمایش از 10 مرداد 1393
پرینت


گذار به خطّ پارسی: به عقب، به گذشته یا به سوی آینده‌ای روشن؟
احمدشاه کاملزاده

طوری که به نظر می‌رسد، مشکلات زبان در تاجیکستان در آیندة نزدیک نمی‌تواند به آسانی حل شود، مگر این که دولت به اقداماتی استوار و جدّی در این راستا دست بزند.


دلیل اصلی مشکلات پایبندی ما به سیاستهای بیگانگان است. یادآور شدن از مخالفت دایره‌های مختلف روسیه با ابتکار امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، به تغییر نام خانوادگییش و تبدیل آن از "رحماناف" به "رحمان" شهادت این گفتهاست.
روند اصلاح نام خانوادگی در میان مردم هنوز از آغاز دهة 90 سدة گذشته آغاز شد و پیش می‌رفت. دایره‌های ویژة روسیه بعدتر برای جلوگیری از این روند با ابتکارات مردم ما مخالفت ورزیدند و هنوز هم مشکلاتی در این راستا ایجاد می‌کنند.
برای مثال، در دو سال اخیر برخی از مقامات روس در میان مهاجران کاری تاجیک، که شمارة آنها در این کشور نزدیک به 1،5-2 میلیون نفر می‌رسد، به تضییق و فشار کسانی آغاز کرده‌اند، که نام خانوادگی بدون پسوندهای روسی دارند.
بانکهای روسیه پولهای انتقالی این گونه آدمان را به تاجیکستان در بسیار مورد قبول نمی‌کنند، مأموران پولیس روسیه در کارگاه و فرودگاهها، در کوچه و بازار، در ایستگاههای قطار و وسایل نقلیه صاحبان چنین نامهای خانوادگی را با مشکلاتی از قبیل جریمه، بازداشت موقت، غصب شناسنامه یا گذرنامه روبرو می‌کنند.
سرانجام کار به جایی کشیده، که در تاجیکستان به صورت عموم اغلب جوانان و دختران (البتّه کسانی، که میل سفر به روسیه دارند) دوباره شناسنامه‌های نو با نامهای خانوادگی دارای پسوندهای روسی می‌گیرند. اکنون این روند به صورت گسترده ادامه‌ دارد.
دولت شوروی در سال 1929 اوّل خطّ لاتین و بعد از ده سال الفبای سریلّیک را جایگزین خطّ پارسی کرد
البتّه، ابتکارات کم و بیش دولتمردان تاجیک، که صرف نظر از دخالت مقامات روسیه گاهی به روند اصلاحات در ارسه‌های مختلف دست می‌زنند، شایان توصیف است. در جریان یک دو ماه اخیر برخی از دولتمردان تاجیکستان به تبدیل نام و نسبشان به رسوم ملّی آغاز کرده‌اند، که دوباره سر و صدای مخالفین داخلی و بیرونی را به میان آورده است.
روی همرفته، مشکلات هرج و مرج در گفتار و نوشتار رسانه‌ها و مطبوعات به صورت فاحش ادامه‌ دارد. طوری که مشاهده می‌شود، دولت تاجیکستان برای جلوگیری از این روند نامطلوب ساختارهایی سازمان داده است. امّا جلوگیری از هرج و مرج و انجام اصلاحات در این عرصه چندان پررنگ به نظر نمی‌رسد، تا جایی، که گویا این ساختار و سازمانها تنها برای موجودییتشان تشکیل شده‌اند.
عملاً سررشتة مشکلات زبان فارسی تاجیکی در آسیای مرکزی در طی دویست سال اخیر به سیاستهای دولت روس برمی‌گردد. روسیه تزاری پس از غصب کشورهای آسیای مرکزی تلاش کرد، تا پیوندهای مردم ایرانی‌تبار این منطقه را با همتبارانشان ببُرد و بر پای نیازهای استعمارییش برای این مردمان ساختارهای تازة فرهنگی و اجتماعی بسازد.
در این میان، مردم بومی منطقه، که به آنها رسماً نام "تاجیک" داده شد، از سیاستهای استعماری روسیه بیش از دیگران زیان دیدند. هدف روسها پاره کردن سرزمین و حکومت پارسیگویان این منطقه و قطع همه گونه روابط آنها با همتبارانشان در خارج از قلمرو شوروی سابق بود.
روسها موفق شدند، که نام "تاجیک"را، که در بیشتر آثار گذشته به معنای "ایرانی" بود، به عنوان نام قوم و نژادی تازه مطرح سازند و سرزمین آنها را میان اقوام رسیده تقسیم وگوشة کوچکی از آن را با نام جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان اعلام کنند. و زبان مردم بومی این قلمرو را، که طی سده‌ها پارسی نامیده می‌شد، در راستای همان اهداف خود "زبان تاجیکی" خواندند.
حکومت روسیمهور شوروی پیشین نیز، هرچند خود را "ینترناسیونالیست" و پشتیبان زحمتکشان می‌خواند، با تبدیل الفبای مادری فارسی به لاتین در سال 1929 و سریلیک در سال 1939 مردم پارسیگوی حوزة ورارود (آسیای میانه‌) را از سرچشمة اصلی فرهنگی و معنوییشان- زبان و ادب پارسی جدا کرد و آنان را در انزوا قرار داد.
در پهلوی این، دولت شوراها به جمهوری تازه‌بنیاد تاجیکستان، که به عنوان تنها پایگاه اصلی گسترش زبان و فرهنگ فارسی در این حوزة بزرگ باقی ماند، سیل متخصصان بیگانه، عمدتن نمایندگان زبانهای روسی و ترکی را، وارد کرد. همة آنها به زبان روسی سخن می‌گفتند و زبان روسی در این جمهوری به زبان اوّل تبدیل شد.
این گروه کلان، که عملاً همة ساختارهای دولتی را در اختیار خود گرفته بودند، نخست به ریشه‌ها و پایه‌های زبان و فرهنگ تاجیکان دست‌درازی کردند: در اساس گویشهای محلی در آسیای میانه‌ الفبای ناقص سریلیک را به علاوة چند حرف برای آواهای ویژة پارسی ساختند. این الفبا، که برای بیان چندی از آواهای زبان پارسی حروف ندارد، گویش و تلفّظ زبان پارسی را به روسی تبدیل داد.
فرستادگان مسکو، که همگی از دانشهای زبان بومی این سرزمین آگاهی نداشتند، خود برای این مردم "زبان" ایجاد می‌کردند، همه چیز را بر پای زبان روسی و فرهنگ روسی نسخه‌برداری و ترجمة تحت‌اللفظی می‌کردند و مردم را به پیرویی از این اصول وادار می‌ساختند.
آنها از طریق وزارت و ادارات دولتی تاجیکستان فرمان صادر کرده، از زبان ساختارهای قالبی، واژه و عبارات، اصطلاحات دولتداری ملّی مردم تاجیک را با بهانة "آرخایستی یا کوهنه بودن" یا حتّی "ارانی بودن" و بهانه‌های دیگر ممنوع اعلام می‌کردند. به جای آنها به طور مستقیم استفاده از واژه و عبارتهای زبان روسی را رواج می‌دادند.
سرانجام، در مدّت کمتر از 60-70 سال در زبان فارسی تاجیکی و زبانهای دیگر منطقه بیشتر واژه واصطلاحات یا با تکیه به قالب زبان روسی ساخته شده یا صرفاً با واژه‌های روسی مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
وضع ناهموار زبان فارسی تاجیکستان هم در گذشته و هم امروز خیلی از روشنفکران و دانشمندان این کشور را نگران کرده است. در پایان دهة 1980 و آغاز دهة 1990 سدة گذشته روشنفکران تاجیک نهادی را با نام "بنیاد زبان" راه‌اندازی کرده، روند پاکسازی و اصلاح کلمه و واژه‌های راهبوردی را آغاز کردند.
بر اساس برنامة این نهاد، که در آغاز جانبداران زیادی داشت، تاجیکستان می‌بایست در سال 1994 به الفبای نیاکان یا خطّ پارسی بازگردد. اگر چه جنگ داخلی سالهای 1992-97 همة این برنامه‌ها را بهم زد، ولی موضوع اصلاح زبان و پاک‌کاری آن همیشه از موضوعات مورد بحث روشنفکران بوده است.
حالا در شبکه‌های اجتماعی گروههایی هستند، که می‌خواهند به این حالت ناگوار پایان بدهند. در شبکة فیسبوک گروه "زبان پارسی" دو سال پیش و گروه "دوروست بنویسیم" در این اواخر به فعالیت پرداخته، پیشنهادها و راه حلهای را از جمله در بارة کاربرد درست واژه و اصطلاحات و اصلاح جاینامها پیشنهاد می‌کنند. امّا این برای رفع مشکلات زبان کافی نیست.
به ‌اندیشة بیشتر کارشناسان، عمدترین راه رفع مشکلات زبان در تاجیکستان بازگشت به الفبای فارسیست، که قادر است به یکبارگی همة سدّ و قیدها را برطرف کند. امّا این راه درست و عملگرایانة اصلاحات هم در داخل و هم در خارج مخالفان زیادی دارد و طی بیش از دو دهة اخیر موضوع بحث های داغ دایره‌های گوناگون فرهنگی بوده است.
از مخالفان اصلی این راه در نوبت اوّل محافل جداگانه‌ای از مقامات روسیه هستند، که این دولت در سیاست تاجیکستان تأثیر‌گذار است. در داخل کشور بخشی از مردم، که در نتیجة سالهای زیاد انزوا از فرهنگ و زبان و خطّ فارسی به سردرگومی رسیده‌اند، از الفبای نیاکانشان تا اندازه‌ای هراس دارند.
بخش دیگر هم به اصطلاح "روشنفیکرانی" هستند، که پایبند به سیاستهای بیگانه و فرهنگ روسی می‌باشند و از جملة مخالفان سرسخت بازگشت به الفبای نیاکانشان محسوب می‌شوند. آنها همواره ادّعا می‌کنند، که بیشتر مردم تاجیکستان برای بازگشت به الفبای مادری آماده نیستند و حکومت قدرت این کار را ندارد. در نتیجه، هرج و مرج همانا ادامه‌ دارد.
این در حالیست، که برخی از کشورهای ترکزبان همسای تاجیکستان دامن الفبای سریلیک را سالها پیش رها کرده و الفبای لاتینی همرنگ کشور ترکیّه را پذیرفتند. امّا از زیان دیدن این کشورها در نتیجة گذار به الفبای لاتین هیچ گزارشی منتشر نشده است. لااقل، به نظر می‌رسد، زیان مالی، که این کشورها در اثر تبدیل خط با آن مواجیه شدند، چندان چشمگیر نبوده است.
با توجّه به هرج و مرج گسترده و منزوی شدن تاجیکستان از جهان پارسیگو، دانشمندان و صاحب‌نظران بازگشت به الفبای فارسی را راه یگانة اصلاح مشکلات زبان در این کشور می‌دانند، که در بارة برد و باخت این اقدام سخنهای بسیاری گفته شده است.
منتقدان بازگشت به خطّ فارسی در تاجیکستان در برابر دلیلهای گوناگون سیاسی و اقتصادی مشکل بازگشت، همچنین توهماتی را برای مردم ایجاد کرده‌اند، که برخی از آنها خیلی ساده‌لوحانه است. بزرگترین این توهمات "بازگشت به خطّ نیاکان- بازگشت به عقب" است. طبعاً، این مسئله به موضوع گرایشهای اسلامی نیز مربوط است، هرچند این ادّعا پایه ی قوی ندارد.
ترس این گروه این است، که گذار به خطّ پارسی موجب گسترش اسلامگرايي و افراطگرايي می‌شود. امّا این سؤال مطرح است، که ملّیونها پارسی‌زبانان، که همه‌ساله به دنیا آثار بزرگ علمی و ادبی عرضه می‌کنند و جامعة جهانی آنها را اعتراف می‌کند، افراطگرای و اقبمانده‌اند؟!
سال جاری مؤسسة بین المللی "تامسون رویترز" در میان 3200 تن از دانشمندان برتر جهان نام 18 پیژوهیشگر ایرانی و پارسی‌زبان را نیز جای داد. اهمّیّت کار آنها توسط مقاله‌های علمی، که در مجلّات معتبر علمی جهان انتشار داده‌اند، از سوی کارشناسان سنجیده شده است.
ولی در این میان نام حتّی یک پیژوهیشگر، که با الفبای سریلیک تاجیکی پژوهش می‌کند، نیست. همین موضوع ثابت می‌کند، که بازگشت به خطّ فارسی بازگشت به اقب نیست، بلکه جهشی به پیش، به سوی دنیای بزرگتر و فراختر و روشنتر آینده است.
بازگشت به خطّ نیاکان سود فراوانی دارد. نخست، مردم ما به بازار بزرگ خطّ فارسی وارد می‌شوند. جمعیت زیادی از پارسیگویان جهان تشنة آثار علمی و ادبی فرهنگیان تاجیک هستند، که به علّت سریلّیک بودن خطّ ما به آن دسترسی ندارند.
در صورت وارد شدن به این بازار، کتاب و نشریه‌های تاجیکی، که به خطّ سریلّیک با تیراژ اندکی منتشر شده، ولی خریدار نمی‌یابند، با خطّ پارسی با تیراژ دهها و صدها برابر بیشتر به فروش خواهند رفت. چرا نباید این بازار را به دست آورد؟ این بازار همچنین صاحب اینترنت قوی، خبرگزاری و شبکه‌های زیاد رادیو و تلویزیون است، که مردم ما نیز از آن بهره‌ور خواهند شد.
در این شبکه‌ها مخزن بزرگی از کتابهای ادبیات پیشین ما وجود دارد، که استفاده از آنها خیلی آسان خواهد بود. در برابر این، در این مخزن آثار ادیبان امروزة پارسیگو و آثار ادیبان کشورهای مختلف جهان را در ترجمة پارسی می‌توان به دست آورد.
در بازار خطّ پارسی تنها آثار مذهبی وجود ندارد. در کنار آثار مذهبی، که برخی از آنها هراس دارند، صدها هزار جلد از کتب و مجلّات و منابع انترنتی ادبی و علمی، فلسفی و هنری، جامعشناسی و تاریخ، اقتصاد و سیاست، هزارها جلد از ترجمه‌های آثار ادبی و فلسفی و جامع‌شناسی غرب، هند و چین، ژاپون و کوری و کشورهای دیگر موجود است.
باید یادآور شد، که به گفتة پیژوهیشگران انترنت هم از نگاه آثار ادبی و هم از نگاه آثار علمی و خبری حتّی منابع کتبی و چاپی و مجازی (انترنتی) روسی به اندازة منبعهای فارسی مطلب ندارند، چه رسد به منابع محدود به خطّ سریلّیک تاجیکی.
در هر صورت، به باور اینجانب، گذار به خطّ فارسی، البتّه با برنامه‌‌ریزی تدریجی ده‌ساله یا بیشتر، می‌تواند به یکبارگی همة مشکلات روزافزون زبان فارسی تاجیکستان را برطرف کند و تکانی جدّی برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی کشور هم شود.

 

نظرات   

 
0 #1 علی 1393-05-21 17:47
مطالب بسیار ارزنده ای را فرمودید . من بعنوان یک فارسی زبا در ایران بسیا مایلم آثار هم زبانان خودم در تاجیکستان عزیز را مطالعه کنم
بازگو کردن
 
 
0 #2 عباس 1394-07-19 16:27
اتخاذ یک خط لاتین استاندارد برای دو کشور میتواند گزینه بسیار مناسبی باشد، چرا که خط عربی مشکلات و دشواری های زیادی دارد و شایسته زبان فارسی که در دسته زبانهای هندواروپایی قرار دارد نیست
بازگو کردن
 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن

مطالب دیگر

برگ تاجیکان در رخنامه

 

 

 

 

 

 

تاجیکان در قرن بیستم

پایگاۀ آزاده گان تاجیکستان

خبرها و نوشتارها در بارۀ تاجیکستان، در پایگاۀ آزاده گان . ببینید :


 

| + - | RTL - LTR
برای حمایت از ما امتیاز دهید